O kadar çok felaketle karşı karşıyayız ki, incelemek için hangisini seçerseniz seçin. 1929’daki Wall Street çatırtısı ile karşılaştırılan finansal krizdeki yeni alçalış, finansal kurumlardaki sahtekarlık ve politika yapıcılardaki kabiliyetsizlik düzeninin bir meyvesidir.

Bizler iki yüzlülüğe alışkın hale geldik. Bankalar, düzenlemeye tabi tutulmaları gerektiği önerilerini veya anti-tröst tedbirlerine yönelik herhangi bir hareketi reddediyorlar. Ancak, ne zaman ki sorunlar ortaya çıkıyor, birden bire devlet müdahalesini talep ediyorlar; bunların kurtarılmaları gerekiyor veya batmak için çok büyük ve önemli oluyorlar.

Ancak, er geç her zaman güvenlik ağının ne kadar büyük olduğunu öğreniyoruz. FED ve hazinenin kurtarma konusunda isteğinin limitinin işareti Wall Street’in en önemli isimlerinden biri olan yatırım bankası Lehman Brothers’ın çöküşüyle geldi.

Büyük soru her zaman sistematik risk konusunda yoğunlaşıyor: Bir kurumun çöküşü finansal sistemin hepsini ne ölçüde tehlikeye atabilir? 1994 Meksika finansal krizi örneğinde olduğu gibi Wall Street sistematik riskleri abartmada her zaman çabuk davranır ancak kendi işlemlerinin inclenemesine izin verme konusunda isteksizdir. ABD Hazine Bakanı Henry Paulson geçen hafta mortgage devleri Fannie Mae ve Freddie Mac’e hükümet kurtarışını gerektirecek yeteri kadar sistematik risk olduğu kanısına varırken Lehman için yeterli sistematik risk olduğu kanısına varmadı.

Şu anki finansal kriz güvendeki feci yıkımdan meydana geliyor. Bankalar birbirlerinin borçları ve varlıkları üzerine büyük bahisler oynadı. Karmaşık işlemler riski başka yere taşımak ve varlıkların kaygan değerlerini gizlemek için tasarlandı. Bu oyunda kazananlar ve kaybedenler var. Bu bir sıfır toplamlı oyun değil, negatif toplamlı oyunudur. İnsanlar finansal sistemin aldatıcılığının farkına varıp risk almaktan kaçınınca kayıplar oluşuyor.

Finansal piyasalar güvene bağlıdır ve bu güven erozyona uğruyor. Lehman’ın çöküşü en azından güvendeki yeni düşüşün güçlü bir sembolü.

Güvendeki kriz bankaların ötesine geçti. Küresel bağlamda Amerikan politika yapıcılara olan güvende bir azalma var. Temmuz ayında Hokkaido’da gerçekleşen G-8 toplantısında ABD en sonunda tekrar düzlüğe çıkılacağına dair güven verdi. Haftalardan beri hiç birşey yapılmadı ama hükümet uzmanlarına olan küresel güvensizlik doğrulandı.

1929 Buhranı ile nasıl ciddi bir karşılaştırma yapmamız gerekiyor? Birçok ekonomist çöküşün bu ölçeklerde gerçekleşmesini önlemek için parasal ve finansal enstrümanlara ve anlayışa sahip olduğumuza inanıyor. Hal böyle iken IMF ve Amerikan hazinesi birçok ülkenin merkez bankası ve maliye bakanı ile birlikte, 1998’de Endonezya’yı ekonomik felakete sürükleyen kurtarma politikalarını destekleyebilir. Ayrıca, Irak’taki savaşın kesin şekilde kötü yönetimi idare eden ve Katrina Kasırgası’ndaki afetle mücadeleyi gerçekleştiren hükümetin politika araçlarına karşı inanç duymak çok zordur.

Amerikan finans sistemi; riskleri yönetme ve sermayeyi tahsis etme gibi iki önemli sorumluluğunda çuvalladı. Sektörün tamamı yapması gereken şeyleri yapamadı. Örneğin, faiz oranları yüksekken veya konut fiyatları düşerken evlerinde kalmalarını sağlayacak kritik riskleri yönetmede Amerikalılara yardımcı olacak ürünler oryaya çıkarmak gibi. Sektör şu anda düzenleyici yapısında değişiklikle karşılaşmalıdır. Üzülerek söylemek gerekirse, Amerikan finans sisteminin birçok kötü unsuru – zehirleyici mortgagelar ve onlara neden olan uygulamalar- dünyanın geri kalanına ihraç edildi.

Bütün bunlar inovasyon adı altında gerçekleştirildi ve düzenleyici girişimler inovasyonları bastırıyor iddiasıyla geri itildi. Onların inovasyon yaptıkları doğru, ama ekonomiyi daha güçlü yapacak bir şekilde değil. ABD’nin en iyilerinden ve en parlaklarından bazıları yeteneklerini ekonomide etkinliği ve bankacılık sisteminin güvenliğini sağlayacak düzenleme ve standartlardan kurtulmak için harcadılar. Ne yazık ki bunlar çok başarılıydılar ve bizler – ev sahipleri, çalışanlar, vergi mükellefleri- bedeli ödüyoruz.

(The Guardian, 16 Eylül 2008, Joseph Stiglitz, The fruit of hypocrisy)