Görüşme Yapılan: Hüseyin Bastani, Rooz adlı İranlı haber sitesinin yayın kurulu üyesi

Görüşmeyi Yapan: Bernard Gwerzman, Danışman Editör

İranlı gazeteci Hüseyin Bastani Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad’ın selefi döneminde İranlı Gazeteciler Birliği’nin sekreteriydi ve şimdi Paris’te yaşıyor. Ona göre İran’da kendilerine yeni muhafazakarlar denen ve Ahmedinejad’ı destekleyenlerle eski nesil liderleri destekleyen daha geleneksel muhafazakarlar arasında süregelen bir mücadele söz konusu. Bir Ahmedinejad destekçisi tarafından son günlerde ortaya atılan İran devletinin üst makamlarıyla ilgili yolsuzluk iddiaları da, Bastani’ye göre, bu çatışmanın bir göstergesi. Şu anda, yeni muhafazakarlar İran’ın dini lideri Ali Hamaney’i destekler görünüyorlar, ancak eğer o desteğini muhafazakarlara kaydırırsa, Ahmedinejad’ın 2009’daki seçimleri yeniden kazanması zorlaşacak.

Gazeteniz, Rooz, ve diğer İranlı sürgünler Abbas Palizdar’ın ortaya çıkardığı İran devletinin üst makamlarındaki yolsuzluğu tartışıyorlar. Palizdar kimdir, ve ne söyledi? Ve bunu niye yaptı?

Abbas Palizdar’ın açıklamaları sadece ülke dışındaki Farsça yayın yapan medyada değil, İran merkezli internet sitelerinde de yayınlandı; hatta ülke içindeki bir kaç gazete bile onun suçladıklarının isimlerini vermeden açıklamalarına yer verdi.

Palizdar bir süre İran Meclisi’nin Adli Soruşturma ve Gözden Geçirme Komitesi’nin işlemsel sekreterliğini yaptı, ama hiç bir zaman bazı haber sitelerinin iddia ettiği gibi meclis üyesi olmadı.Yedinci Majlis’te (İran’ın parlementosu) Altyapı Araştırma Bürosu’nun başında yer aldı ve aynı zamanda Meclis Ekonomi Komitesi’nin de danışmanıydı. Ayrıca İran Sanayiciler Meclisi Mütevelli Heyeti’nin başkanı ve sözcüsü ve Tahran şehir konseyi makamı için Ahmedinejad taraftarı bir adaydı, ama seçilemedi. Palizdar’ın açıklamaları muhafazakarlar tarafından sert bir şekilde eleştirilirken, hükümet sözcüsü Gholam Hüseyin Elham’ın da aralarında bulunduğu Ahmedinejad’a yakın bazı unsurlar Palizdar’ın cumhurbaşkanına ve onu destekleyen siyasi partilere yakınlığını reddediyor.

Açıklamalarında, Palizdar İslami rejimin üst düzey 44 yetkilisini ekonomik yolsuzlukla itham ediyor. Palizdar pek çok önde gelen siyasetçi ve din adamı tarafından işlendiğini söylediği suç oluşturucu saldırların ayrıntılarını veriyor ve bu kişilerin yasadışı iş anlaşmalarından milyonlarca dolar kazandığını iddia ediyor. Palizdar’ın ismini açıkladığı bu İranlı yetkililer arasında şu isimler bulunuyor: İran adliyesinin eski başkanı; Muhafızlar Konseyi’nin [ İran’da tüm parlemonto kararları üzerinde veto hakkı bulunan organ] ve dini lideri seçmek ve onun faaliyetlerini denetlemekle sorumlu olan Uzmanlar Meclisi’nin pek çok üyesi; dini lidere danışma konseyi olarak hizmet eden Yürütme Konseyi’nin başkanı.

[Palizdar açıkladığı isimler arasında şunlar var: Uzmanlar Meclisi ve Yürütme Konseyi Başkanı ve eski cumhurbaşkanı Ali Ekber Haşimi Rafsancani; Tahran’ın geçici Cuma Namazı lideri Muhammed Emami Kashani; İmam Rıza Shrine Vakfı Başkanı Ayetullah Vaiz Tabası; İran’ın eski başyargıcı Ayetullah Muhammed Yazdi; ve karşı-istihbarat ve diğer hassas soruşturmaları yürüten dini liderin teftiş ofisi başkanı Ali Ekber Nateq Nuri.]

Palizdar’ın açıklamaları yönetici sınıf içinde beş altı yıl önce yükselen ve askeri çevrelere yakın olan yeni nesil muhafazakarlardan oluşan- Ahmedinejad’da bu nesle dahil- İran’ın yeni muhafazakarlarıyla devrimden sonra İran’ı yöneten ve muhafazakar din adamlarına yakın olan İranlı üst düzey yetkililerden oluşan geleneksel eski nesil muhafazakarlar arasındaki güç mücadelelerinin ışığında incelenmelidir.

Yeni muhafazakarlar ne istiyor?

İran’lı yeni muhafazakarların, her konuda görüş birliği içinde olmasalar da, ortak bir düşünceleri var. Geleneksel muhafazakarlara oranla ülkeyi idare etmek için daha iyi bir kapasiteye sahipler ve onları siyasi ve ekonomik iktidar yapısından dışlamak istiyorlar.Yeni muhafazakarlarla geleneksel muhafazakarlar arasındaki rekabet Uzmanlar Meclisi, Şehir Konseyi ve Meclis seçimlerinde görülüyordu ve muhtemelen 2009’da yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimlerinde daha da şiddetlenecek.

Palizdar’ın suçlamaları ne kadar güvenilir?

Bir ekonomi uzmanı olan ve Meclis soruşturma komitesiyle adliyenin performansı konusunda işbirliği yapan Palizdar adli sistem tarafından derlenen pek çok ekonomik yolsuzluk dosyasının içeriğinden haberdardı. Açıklamalarında, pek çok üst düzey İranlı yetkilinin yolsuzluk dosyaları hakkında ipuçları var. Bunlar bazı gazeteci arkadaşlarımızın geçmişte kısmen yayınlanan ve güvenilir olduğuna inandığım bulgularla benzer nitelikte. Ancak bunun yanında bazı ifadeleri adliyede ulaşabildiği yolsuzluk dosyalarıyla bağlantılı değil ve bu yüzden de güvenilemez. Örneğin, Devrim Muhafızları’nın eski kara kuvvetleri komutanı olan ve 10 Haziran 2006’da bir helikopter kazasında öldürülen Ahmed Kazemi’nin öldürülmesi hakkında şöyle diyor: “Bu dosyayı incelemedim, ama kanıtlar kazanın önceden planlandığını gösteriyor.” Bu somut kanıta dayanan bir uzman görüşü gibi görünmüyor.

Şu da açık ki, Palizdar incelemiş olduğu dosyalar arasından açıklamak için sadece belli yolsuzluk dosyalarını seçmiş. Açıklamalarının belli bir açısı var: Bunların hedefinde cumhurbaşkanının “geleneksel muhafazakarlar” olarak bilinen rakipleri yer alıyor. Bu açıklama pek çok ayetullahı kapsayan kesin ve ayrıntılı bilgiler taşıyor, ancak cumhurbaşkanın kilit müttefikleri hakkındaki ayrıntılar istendiğinde açıklamaların bitiyor olması da dikkate değer. Örneğin, Palizdar’ın açıklamalarında ülkenin en büyük ekonomik birimi olan IRGC (İran Devrim Muhafızları)’nin ekonomik faaliyetlerinden hiç bahsedilmiyor.

Bu suçlamaları kabul ediyor musunuz?

Palizdar’ın açıklamalarının tamamının doğru olduğu ya da tüm doğruları açıkladığı söylenemez. Ama özellikle de tanınmış yetkililerin kendisine dava açacağından ve mahkemede iddialarını kanıtlamak zorunda kalacağından haberdar olduğu dikkate alındığında, ifadelerinin çoğu doğru görünüyor.

Kısa süre önce tutuklandığı yolunda bir haber gördüm. Bu doğru mu? Bu ne anlama geliyor? Ben onun bir Ahmedinejad taraftarı olduğunu düşünmüştüm?

Tutuklanan sadece Palizdar değil. Adliye sözcüsü Ali Rıza Cemşidi bu hafta Palizdar davasıyla ilgili 11 kişi hakkında daha tutuklama kararı çıkarıldığını, ve bunların altısının tutuklandığını açıkladı. Şu da unutulmamalı: İran’daki iktidar yapısı tek ya da birleşmiş bir yapı değil. Ve yeni muhafazakarların artan gücüne rağmen, geleneksel muhafazakarlar hala geniş bir etki alanına sahip. Palizdar, hiç şüphe yok ki, cumhurbaşkanının destekçisi ve açıklamalarının pek çok kısmında, Ahmedinejad’a övgüler düzüyor. Ama görünüşe göre, muhtemelen yönetime yakın bazı çevrelerin desteğiyle yapılmış olan bu açıklamalarında fazla ileriye gitti. Bu yüzden onu savunmak Ahmedinejad çevresi için zorlaştı. En nihayetinde onlarca yetkiliyi itham etti; bu yüzden onların bazılarının şikayeti yüzünden tutuklanmış olabilir. Şuna dikkat edilmeli ki, Palizdar açıklamalarını 4 Mayıs’ta batı İran’ın küçük bir eyaleti olan Hemedan’daki bir üniversitede yaptı ve o zaman bu açıklamalar hiç bir adli tepkiye yol açmadı. Ama bir ay sonra konuşmasının videosu internet’te yayınlanınca ve İran kamuoyunun geniş bir kısmı tarafından seyredilince, adli makamlar bir adım atmak zorunda kaldı.

Şu anda Ahmedinejad muhaliflerinden Ali Laricani’nin başkanlık ettiği Meclis’in İran’ın halihazırdaki iç ve dış politikalarını değiştirebilme şansı var mı?

İç ve dış meselelerde önemli politikar İran İslam Cumhuriyeti’nin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney tarafından belirlenir. Sekizinci Meclis’te, şu anda Ahmedinejad’ın pek çok muhafazakar rakibi bulunsa da, dini lidere itaat ederler. Meclis’teki milletvekilleri Ahmedinejad hükümetinin ekonomik kararlarını protesto edebiliyor olsalar da, bu Meclis’in nükleer konular ya da seçim özgürlükleri gibi meselelerde herhangi bir etkide bulunması konusunda pek bir umut yok.

Bazı spekülasyonlara göre, Palizdar Ahmedinejad’a yakın olduğu için, onun açıklamaları da cumhurbaşkanı tarafından iktidarı Ayetullah Hamaney’den zorla almak için yapılan bir çabanın parçasıydı. Bu konuda ne düşünüyorsunuz?

Ahmedinejad asla dini liderle rekabet etmeyi düşünmedi. Seçimlerde çoğu muhafazakarlardan oluşan rakiplerine karşı zafer kazanmasının temel nedeni Ayetullah Hamaney ve komutanları doğrudan dini lider tarafından atanan IRGC’nin desteğiydi. IRGC’nin seçimlere müdahalesi İran medyasından geniş bir şekilde tartışıldı. Hatta önde gelen başkan adaylarından Mehdi Karrubi bile, seçimden sonra yayınladığı bir açık mektupta Ayetullah Hamaney’in oğlunun seçimlere doğrudan müdahale ettiğini ve silahlı kuvvetlerin diğer adaylara karşı yasadışı eylemlerde bulunduğunu açıkladı. Bu eleştiri dini lider tarafından vakit geçmeden sert bir tepkiyle karşılandı. Ahmedinejad, cumhurbaşkanı seçildikten sonra, kameralar önünde dini liderin elini öptü. Hamaney’in elini öpen tek İran cumhurbaşkanı o. İran İslam Cumhuriyeti’nin lideri her zaman Ahmedinecad’ın muhaliflerine saldırmakta ve yönetimin iç ve dış politikalarını güçlü bir biçimde desteklemektedir.

Ahmedinejad neden Hamaney’den işaret ettiğiniz şekilde tam destek alıyor?

Açıkça görülüyor ki, Ayetullah Hamaney Ahmedinejad’ı dini liderin arzu ettiği politikaları “güçlü” ve “kararlı” bir şekilde yürütmek için en iyi seçenek olarak görüyor. Kısa süre önceki Meclis seçimlerinde, en önemli muhalefet listesinin Ahmedinejad hükümetini eleştiren ama dini liderin tartışmasız destekçileri olan muhafazakarlara ait olmasına rağmen, yaptığı resmi bir konuşmada, açık bir şekilde Ahmedinejad taraftarlarının aday listesini destekledi. Ayetullah Hamaney’in bu adımı İslam Cumhuriyeti’nin geride kalan otuz yılında görülmeyen türden bir adımdı. Bu zamana kadar bir lider seçimlerde hiç belli bir aday listesini desteklememişti.

Şunu unutmamalıyız: İran anayasasına göre askeri kurumların başı, adliyenin başı, Bonyad-e Mostazafan gibi büyük ekonomik kurumların liderleri, tüm İran şehirlerinde Cuma namazı kıldıran imamlar, ve adayların Meclis ve cumhurbaşkanlığı seçimlerine katılmalarını veto etme ve herhangi bir seçim sonucunu iptal etme yetkisi bulunan Muhafızlar Konseyi’nin asli üyeleri dini lider tarafından atanıyor. Öte yandan, Ahmedinejad’ın seçilmesinin temel nedeni olan ve İran’da büyük bir ekonomik kartele dönüşmüş olan Cumhuriyet Muhafızları Ahmedinejad’a ya da başka bir kişiye değil, dini lidere itaat ediyor. Muhafızların aşırılıkçı üyeleri ve diğer aşırılıkçılar için İslam Cumhuriyeti lideri sadece başkomutan değil, aynı zamanda dini ve ahlaki bir lider. Bu tip köktendinciler için siyasetçilere ancak liderin çizgisini takip ettikleri müddetçe saygı duyulabilir. Tabii ki, dini liderin Ahmedinejad’ı desteklemesi bu zamana kadar etkili olduğu unutulmamalı, ancak bunun hep böyle devam edeceği konusunda bir güvence yok. Ben şahsen gelecekte, herhangi bir nedenle, Ayetullah Hameney Ahmedinejad’tan desteğini çekerse, cumhurbaşkanının gelecek seçimlerde muhafazakar rakipleri tarafından kolaylıkla yerinden edileceğini düşünüyorum.

İran’da, insanlar bir sonraki ABD başkanının kim olacağını umursuyorlar mı? Kimin kazanmasını isterler?

İran halkının çoğunluğu için bir sonraki ABD başkanının kim olacağı gerçekten önemli değil, ama siyasi haberleri ciddi bir şekilde takip edenler için bu bir ilgi duyulan bir konu olabilir. İran’da hangi Amerikan adayın daha çok desteklendiğini gösteren bir bilimsel anketle karşılaşmadım. Ama Farsça internet sitelerinde ve web bloglarında gördüğüm kadarıyla, İran’daki pek çok kadının Hillary Clinton’a eğilim gösterdiğini söyleyebilirim. Bunun yanında, görünüşe göre gençler Sen. Barack Obama’yı, eski bir muhafazakarı andıran bir rakip olan yaşlı rakibine oranla daha “seksi” buluyorlar. Öte yandan, İslami Cumhuriyet rejiminin güç yoluyla değiştirilmesi gerektiğine inananlar için John McCain en iyi aday olarak görünüyor.

(New York Times, 19 Haziran 2008, Interview: The Fight between Iran’s Neoconservatives and Conservatives)